Het Nederlandse poldermodel is wereldwijd beroemd als voorbeeld van succesvol overleg en compromissen sluiten. De naam verwijst naar de polder: land dat door samenwerking is drooggelegd en beschermd tegen het water. Net zoals Nederlanders eeuwenlang moesten samenwerken om het water te beheersen, leerden ze ook economisch samen te werken. Na de Tweede Wereldoorlog werd een systeem opgezet waarbij werkgevers, werknemers en de overheid regelmatig overleg voeren over lonen, arbeidsomstandigheden en sociale zekerheid. Dit model heeft Nederland relatief stabiel gehouden tijdens economische crisissen, hoewel critici zeggen dat besluiten soms te traag worden genomen.
Wat is het poldermodel?
Vraag 2 van 10
Kunstmatige intelligentie revolutioneert de gezondheidszorg op manieren die tien jaar geleden nog ondenkbaar waren. Algoritmen kunnen op röntgenfoto's en scans patronen herkennen die voor het menselijk oog onzichtbaar zijn, en zo vroege tekenen van kanker of andere ziekten opsporen. Ze kunnen op basis van patiëntgegevens voorspellen wie risico loopt op bepaalde aandoeningen. Maar er zijn ook serieuze zorgen. Wie is verantwoordelijk als een AI-systeem een verkeerde diagnose stelt? Hoe worden de privacygevoelige medische gegevens beschermd? En bestaat er het risico dat artsen te afhankelijk worden van technologie en hun eigen klinisch oordeel verwaarlozen?
Wat is een zorg bij het gebruik van AI in de gezondheidszorg?
Vraag 3 van 10
Henry Ford introduceerde aan het begin van de twintigste eeuw iets wat de productie-industrie voorgoed zou veranderen: de lopende band. In zijn autofabriek in Detroit bewoog de te bouwen auto langs een rij arbeiders, waarbij elke arbeider steeds één vaste handeling uitvoerde. Dit was radicaal anders dan de traditionele methode waarbij één vakman een heel product van begin tot einde maakte. Door de lopende band konden auto's in een fractie van de vroegere tijd worden gebouwd. Ze werden betaalbaarder en bereikbaar voor een groter publiek. Maar het werk voor de arbeiders werd ook eentoniger en de arbeidsomstandigheden waren vaak zwaar.
Wat veranderde de lopende band in de industrie?
Vraag 4 van 10
Slaap is niet een periode van niets doen. Terwijl je slaapt, is je brein juist druk bezig. Het verwerkt de ervaringen van de dag, consolideert nieuwe herinneringen en versterkt de verbindingen tussen zenuwcellen die overdag zijn aangemaakt tijdens het leren. Neurowetenschappers hebben ontdekt dat tijdens de slaap ook schadelijke afvalstoffen die zich overdag ophopen in de hersenen, worden afgevoerd via het zogenaamde glymfatische systeem. Adolescenten hebben meer slaap nodig dan volwassenen, gemiddeld negen uur. Door het gebruik van smartphones en tablets voor het slapengaan verschuift de slaaptijd, met gevolgen voor concentratie en schoolprestaties.
Waarom slaap je slechter door je smartphone voor het slapengaan te gebruiken?
Vraag 5 van 10
De mondiale voedselketen is een complex netwerk van producenten, verwerkers, transporteurs en verkopers dat ons eten van het land naar ons bord brengt. Ingrediënten reizen soms duizenden kilometers voordat ze als kant-en-klaarmaaltijd in de supermarkt belanden. Dit systeem is efficiënt en zorgt voor een grote variëteit aan voedsel, maar het is ook kwetsbaar. De COVID-19-pandemie toonde dat aan: fabrieken sloten, transportroutes werden verstoord en schappen raakten leeg. Regio's die meer lokale en regionale voedselproductie hebben, bleken minder kwetsbaar. Het roept de vraag op hoe afhankelijk we willen zijn van een geglobaliseerd voedselsysteem.
Wat maakte COVID-19 duidelijk over de voedselketen?
Vraag 6 van 10
Literaire romans en verhalen doen meer dan alleen vermaak bieden. Ze stellen lezers in staat om de wereld te bekijken door de ogen van personages met heel andere achtergronden, ervaringen en perspectieven. Psychologisch onderzoek heeft aangetoond dat mensen die regelmatig fictie lezen, beter zijn in het herkennen en begrijpen van andermans emoties. Dit vermogen wordt empathie genoemd. Grote schrijvers als Charles Dickens en Harriet Beecher Stowe hebben met hun boeken bijgedragen aan maatschappelijke bewustwording en zelfs aan veranderingen in de wetgeving.
Welke vaardigheid wordt versterkt door het lezen van fictie?
Vraag 7 van 10
Urbanisatie, de wereldwijde verschuiving van platteland naar stad, is een van de grootste demografische trends van onze tijd. In 2008 woonde voor het eerst in de geschiedenis meer dan de helft van de mensheid in steden. Steden bieden toegang tot werk, onderwijs, gezondheidszorg en cultuur. Maar ze kennen ook ernstige uitdagingen: schaarste aan betaalbare huisvesting, luchtvervuiling, verkeerscongestie en sociale segregatie. In snel groeiende megasteden in Azië en Afrika kunnen voorzieningen de vraag nauwelijks bijhouden. Architecten en stedenbouwkundigen zoeken naar manieren om steden leefbaarder, groener en duurzamer te maken.
Wanneer woonde voor het eerst meer dan de helft van de mensen in steden?
Vraag 8 van 10
Klimaatvluchtelingen zijn mensen die gedwongen worden hun thuisland te verlaten doordat klimaatverandering hun leefomgeving onbewoonbaar maakt. Stijgende zeespiegels bedreigen laaggelegen kusten en eilanden. Langdurige droogten maken landbouw onmogelijk. Extreme hittegolven maken sommige gebieden te gevaarlijk om er te leven. Kleine eilandstaten in de Stille Oceaan, zoals Tuvalu, dreigen letterlijk te verdwijnen onder water. Internationaal zijn klimaatvluchtelingen juridisch nog niet erkend als vluchtelingen, waardoor ze minder rechten en bescherming hebben dan mensen die vluchten voor oorlog of vervolging.
Waarom hebben klimaatvluchtelingen minder bescherming?
Vraag 9 van 10
De Europese Unie is een uniek politiek en economisch samenwerkingsverband dat na de Tweede Wereldoorlog werd opgericht met als doel een duurzame vrede in Europa te waarborgen. De gedachte was simpel maar krachtig: landen die economisch van elkaar afhankelijk zijn, hebben er belang bij geen oorlog te voeren. Intussen bestaat de EU uit zevenentwintig lidstaten die een interne markt delen, gemeenschappelijke regels hanteren en voor veel beleidsterreinen samenwerken. Critici wijzen op een democratisch tekort: Europese beslissingen voelen voor veel burgers ver van hen af. De Brexit in 2020 liet zien dat lidmaatschap geen vanzelfsprekendheid is.
Waarom richtten landen na WOII de Europese Unie op?
Vraag 10 van 10
Nederland ligt voor een groot deel onder de zeespiegel. Zonder de duizenden kilometers dijken, sluizen en gemalen die het land beschermen, zou bijna een derde van het grondgebied regelmatig overstromen. Het waterbeheer in Nederland is in handen van waterschappen: regionale overheden die al bestaan sinds de Middeleeuwen. Na de ramp van de Watersnoodramp in 1953, waarbij bijna tweeduizend mensen om het leven kwamen, besloot de overheid tot het Deltaplan: een grootschalig programma om de kust en het achterland nog beter te beschermen. Het Deltaplan geldt wereldwijd als een van de meest succesvolle waterbeheersingsprojecten ooit.
Waarom is het Deltaplan na 1953 tot stand gekomen?